De regenteske BBB verhult haar elitaire interne partijstructuur met een nodige dosis performatief populisme.

De BBB profileert zich als een politieke partij die opkomt voor de belangen van gewone burgers in de (kleine) steden en natuurlijk op het platteland. Daarnaast zegt zij te knokken voor de belangen van agrarische ondernemers en alle bedrijvigheid die daarmee samenhangt. Caroline van der Plas doet er alles aan om middels vernuftige marketing- en communicatiestrategieën deze ‘gewone man en vrouw’ van het platteland aan zich te binden. Caroline van der Plas is daarmee een schoolvoorbeeld van wat men performatief populisme noemt: een stijl van politiek bedrijven waarbij politici theatrale handelingen verrichten om de binding met het volk te versterken en tevens te bewerkstelligen. Vaak gaat dit gepaard met emotionele uitbarstingen om zo aan het kiezerspubliek duidelijk te maken dat het voor haar een ernstige zaak is. Achter dit agro-populistische toneelstuk wordt duidelijk dat de BBB echter een oligarchische partij is; normale BBB-leden hebben vrij weinig in de melk te brokkelen. In dit eerste deel zal ik het schrille contrast tussen wat de BBB zegt te zijn en wat de partij werkelijk is aan tonen. In het tweede deel zal ik een kort overzicht verschaffen van alle arrogante uitspraken van BBB’ers die de afgelopen maanden zijn gedaan. Op basis hiervan wordt het regenteske profiel van de BBB zorgvuldig geschetst.

BBB als performatieve populistische partij

Allereerst wil ik aandacht besteden aan de profilering van de BBB als een partij die voor de gewone burger zou opkomen en die door de gewone burger zou worden vormgegeven. Daarvoor hanteer ik de definitie die ik uit artikelen over performatief populisme heb kunnen destilleren, zoals “Performative and ideological populism: The case of charismatic leaders on Twitter” van onderzoeker politieke communicatie Angelos Kiss. Performatief populisme handelt over het overbrengen van een soort authenticiteit van de betreffende politicus. De politicus probeert deze authenticiteit te bewerkstelligen met theatrale handelingen en symbolische daden om zo een sterke band te creëren tussen het ‘volk’ en de politicus. Performatief populisme gaat dus over het opvoeren (to perform) van specifiek theatraal gedrag ten behoeve van electoraal gewin.

Ik zal dit aantonen met enkele voorbeelden uit de debatinbreng van BBB-voorvrouw Caroline van der Plas van afgelopen maanden. Tijdens het debat over het regeerakkoord eind mei van dit jaar wilde Van der Plas de informateurs en het ondersteunend personeel van de formatie hartelijk bedanken met Merci-Chocolade. In plaats van dat Van der Plas deze chocolade achter de schermen aan het personeel gaf, deed ze dat in de plenaire zaal voor het oog van de camera. Hiermee trachtte Van der Plas een beeld van zichzelf neer te zetten als ‘gewone vrouw’ die net als iedere andere burger Merci-chocolade geeft als iemand iets voor je heeft gedaan of betekend. Merci-chocolade is namelijk een zeer populair cadeau onder Nederlanders; volgens de producent van Merci koopt 70% van de klanten dit product als bedankje. Ze laat hiermee aan het kiezerspubliek zien dat ze zo gewoon is gebleven, door dit product – net zoals vele Nederlanders – te beschouwen als een ‘bedankje’. Ze presenteert zich daardoor als een oprechte, authentieke vrouw die de gebruiken van het gewone volk (nog altijd) hanteert. Hiermee probeert ze de binding tussen de kiezer en BBB te versterken en te behouden. Deze performance van Van der Plas diende via sociale media en de traditionele media uitvergroot worden om zo een groot bereik te bewerkstelligen. Daarom maakte ze van het bedankje een media-item door ‘het oprechte gebaar’ in de plenaire zaal te laten afspelen. En dat doel werd bereikt door de BBB. Vrijwel alle media pikten het ‘authentieke’ Merci-bedankje op, en op sociale media genereerde het eveneens veel aandacht.

Tijdens de Regeringsverklaring van twee weken geleden was het performatieve populisme van Van der Plas bij uitstek te constateren. Tijdens haar eigen inbreng beweerde Caroline van der Plas dat de BBB dé partij is die opkomt voor de belangen van de boeren, vissers en telers: ‘Wij hebben keihard gestreden voor onze boeren, vissers, tuinders en telers, ook de biologische, de kringloop-, de natuurboeren en de gangbare boeren.’ Deze strijdlust voor de boerenpopulatie was niet alleen te herkennen op basis van haar taalgebruik, waarbij ze zich probeerde te vereenzelvigen met de agrarische beroepsgroep en haar belangen, maar was ook evident door haar strijdlustige acties. Tijdens deze debatinbreng werd deze strijdvaardigheid tevens onderbouwd doordat ze continu met haar hand op het spreekgestoelte sloeg om aan haar achterban duidelijk te maken dat de belangen van de boeren bij haar in veilige handen zijn. Haar intonatie liet bovendien het performatieve populisme zien waarbij de strijdlust en strijdvaardigheid van Van der Plas overgebracht moest worden aan het electoraat. Tijdens de bovengenoemde bewering van Van der Plas werd namelijk het spraakvolume aanzienlijk verhoogd toen ze begon over haar immense inzet voor de boerenbelangen. Daarnaast begon ze zichtbaar gepassioneerd en krachtig te spreken.

De binding tussen de boeren (de gehele primaire sector) en Caroline van der Plas werd voorts tijdens het debat over de Regeringsverklaring bevestigd, door anekdotisch bewijs aan te halen in het nationale parlement over het ongekende leed onder de boerenbevolking: ‘Wat hier door uw partij en door andere partijen over de boeren is heen gestort, heeft ervoor gezorgd dat boeren in de ellende zitten en bij de psychiater lopen. Nou ja, goed, ik zal het niet zeggen, want dat is te erg voor woorden. Er is zoveel ellende bij de boeren, en dan wil meneer Jetten hier even een stuntje uithalen.’ Met behulp van een zeer sentimentele verbale stijl liet ze aan het publiek haar immense empathie blijken voor het lot van haar eigen achterban (de boeren).

Dat het performatieve populisme niet pas recentelijk te herkennen is bij de BBB, wordt duidelijk tijdens de toetreding van de partij tot de Tweede Kamer in 2021. De BBB-voorvrouw reed destijds het Binnenhof op met een groene trekker. Deze performance gaf een duidelijk signaal af richting haar (potentiële) achterban: Caroline van der Plas zal letterlijk en figuurlijk het platteland naar de Kamer brengen. Het gebruik van de trekker, een alledaags object in het boerenleven, versterkte haar boodschap als raszuivere plattelandse partij. Door het Binnenhof, dat symbool staat voor het politieke machtscentrum, te betreden met een trekker, positioneerde Van der Plas en haar partij zich bovendien als buitenstaanders die de Randstedelijke politieke elite uitdagen.

Kortom, Van der Plas probeert zich te presenteren als dé vertolker van de wil van het ‘gewone agrarische volk’. Zij weet feilloos te vertellen hoe zij zich voelen en wat zij zoal denken: de levende spreekbuis van het boerenvolk. Haar gehele politieke carrière is hiervan doordrenkt.

Daarnaast probeert ze (uiteraard voor de camera) haar authenticiteit over te brengen door de gebruiken van het ‘volk’ in de plenaire zaal te brengen, Maar ook door een zeer sentimentele retorische stijl  aan te nemen die de binding tussen het volk en de BBB versterkt: ‘Het is haar menens.’  

Regenteske partijstructuur van de BBB

Deze zelfverklaarde hechte band tussen de BBB en haar (actieve) achterban blijkt schijn te zijn, het is slechts een doordachte marketingstrategie. Onderzoeker en freelance journalist Chris Aalberts heeft recentelijk een artikel gewijd aan de interne organisatiestructuur van de BBB. Het blijkt dat de partijtop de volledige controle heeft over de partij. Er is nauwelijks ledeninvloed: de ledenvergadering werd online gehouden op een tijdstip waarbij veel leden niet online aanwezig konden zijn, en er was een vaste eindtijd voor de ledenvergadering waardoor er nauwelijks tijd was  om een echte discussie te starten. Daarnaast verliep de benoeming van bestuursleden zonder levendige verkiezing van tegenkandidaten. Daar komt nog bij dat de BBB geen goede faciliteiten creëert voor leden om interne discussies op te zetten, of om überhaupt een levendig intern debat op poten te zetten. De partijtop is aan zet en de leden zijn slechts in dienst van die partijtop. Daarom beweert Chris Aalberts ook dat de BBB-leden geen leden zijn, maar slechts donateurs.

Er vindt dus iets opmerkelijks plaats. De BBB profileert zich naar buiten toe als een actor die in de politieke arena opkomt voor de belangen van het gewone (boeren)volk. Prominenten zoals Caroline van der Plas identificeren zich rechtlijnig met die plattelandse bevolking, en daarvoor probeert ze tijdens haar performance als beroepspoliticus zich te gedragen als iemand van dat volk, en die nog altijd onder dat volk begeeft. Achter het agro-populistische toneelstuk wordt echter duidelijk dat de afstand tussen de achterban (de leden) en de partijtop levensgroot is. De voelsprieten tussen deze achterban en de partijtop lijken doelbewust afgekneld te zijn. Daarmee wordt het ledenbestand slechts aangewend om de partijkas te kunnen spekken. De partijtop staat derhalve synoniem voor de gehele partij: zij bepalen vanuit hun ivoren toren wat de koers van de BBB nu en in de toekomst zou moeten zijn. De BBB is dus al met al een oligarchische partij waar een sterke hiërarchische top-down structuur vast te stellen is. Deze oligarchische organisatiestructuur wordt echter verhuld door de nodige dosis performatief populisme.

 In het tweede deel zal ik laten zien dat deze arrogantie en regenteske politieke cultuur ook toegepast wordt op actoren die buiten de partijkaders van de BBB opereren.

Steun het anti-populistische geluid!

Wil je dit opiniërende platform maandelijks steunen met een bescheiden financiële bijdrage? Dat kan via deze link: Columns (stripe.com) Of steun het platform eenmalig met een bedrag naar keuze invullen: https://buy.stripe.com/00g176ce24rc3Cg3cc