BBB en PVV laten deze maand perfect zien waarom populisme zo’n gevaarlijke en bovenal frustrerende politieke stroming is. Nederland en Europa bevinden zich in een riskant en urgent tijdsgewricht. Er moeten noodzakelijke keuzes worden gemaakt in Europa om tegenmacht te bieden tegen het onvoorspelbare en roekeloze Amerika onder Trump en zijn techoligarchen. Voorts moet er tegenwicht worden geboden aan het Russische imperialisme en de hybride oorlogsvoering op ons continent. Tot slot dient ambitieus klimaatbeleid te worden uitgerold, zeker nu recent bekend werd dat we de grens van 1,5 graad temperatuurstijging hebben overschreden.

Maar BBB en PVV hebben hele andere prioriteiten. Zij zien dergelijke langlopende dossiers als instrumenten om media-aandacht te verwerven. De PVV spiegelt de kiezer een rooskleurige realiteit voor: er hoeft helemaal geen geld naar Oekraïne en klimaat. Dat geld moet terechtkomen in de portemonnee van de Nederlander. Daarmee wordt gesuggereerd dat politiek Den Haag de handen vrij zou hebben om allerlei cadeautjes uit te delen aan “het volk”. Nederland wordt voorgesteld als een paradijselijk eiland dat zich niets hoeft aan te trekken van klimaatverandering of de geopolitieke strubbelingen op ons continent.

BBB speelt op haar beurt in op sentimenten en angsten rondom dezelfde thema’s. Ze stelt niet direct dat bovenstaande onderwerpen, zoals klimaat en steun aan Oekraïne, complete geldverspilling zijn, maar probeert wel het draagvlak voor klimaatbeleid en hulp aan Oekraïne te ondermijnen. BBB is daarmee niet alleen een reële optie voor boze burgers; ze creëert zelf ook ontevredenheid door onvrede over de politieke gang van zaken aan te wakkeren.

De ketelmuziek van beide partijen zal op korte termijn weinig effect hebben, gezien de afspraken in het Hoofdlijnenakkoord. Maar kijken we verder dan deze regeringstermijn, dan vormen deze partijen een vervelende, ondermijnende factor voor het draagvlak op deze belangrijke dossiers. En één ding staat vast: als er zich een nijpende crisis voordoet op een van beide onderwerpen (vooral op het punt van Oekraïne is dat zeer denkbaar), dan zullen we niets aan deze partijen hebben. Vermoedelijk zullen de partijen uit het politieke centrum dan opnieuw de kastanjes uit het vuur moeten halen om het kabinet op de juiste weg te krijgen.

Wilders

Vorige week mengde Wilders zich in de strijd om de voorjaarsnota. Op het medium X betoogde hij dat het allemaal wel minder kon met de steun aan Oekraïne en de miljarden die naar klimaatmaatregelen gaan: “Ik ben er klaar mee. Nu is echt de Nederlander aan de beurt. Extra geld voor de portemonnee ipv nog meer geld voor klimaat en Oekraïne. Onze prioriteit ligt bij de burger!” Deze ongekende kortzichtigheid laat zich eenvoudig fileren. De externe kosten als gevolg van klimaatschade zullen alleen maar toenemen als wij, samen met onze buitenlandse partners, geen ambitieus klimaatbeleid uitrollen.

Natuurlijk kun je beweren dat Nederland als achttiende economie van de wereld slechts een minimale bijdrage levert aan de ontwrichtende gevolgen van klimaatverandering. Maar dat is allereerst een moreel verwerpelijk standpunt; dat getuigt van puur free-ridergedrag. Verder is het vanuit een eenvoudige redenering uit de speltheorie (het prisoners’ dilemma) ook gemakkelijk aan te tonen hoe schadelijk het is als Nederland zich minder committeert aan de klimaatdoelstellingen. Andere landen zouden hun inspanningen mogelijk ook afschalen, omdat zij het onrechtvaardig vinden dat zij investeren in de bestrijding van klimaatverandering terwijl Nederland achterblijft. Het gevolg hiervan is dat de collectieve humanitaire en financiële klimaatschade alleen maar groter wordt. In dit geval is “de Nederlander aan de beurt,” om Wilders te citeren, maar niet op de manier die hij belooft: de door Wilders zo geliefde Nederlander draait op voor de rekening.

Eigenlijk geldt voor Oekraïne hetzelfde mechanisme, wat meteen aantoont dat er een onderliggende denkstroming achter schuilgaat: populistische volksverlakkerij. Als Europa of Nederland beknibbelt op de steun aan Oekraïne, terwijl in de Verenigde Staten een totaal onvoorspelbare president aantreedt, zullen wij Europeanen later de rekening gepresenteerd krijgen. De Russische Federatie kan dan haar machtspositie in de regio verder versterken, waardoor zij een grotere bedreiging vormt voor de oostflank van de NAVO en meer ruimte krijgt om ons het leven zuur te maken.

 Er wordt dus helemaal niet geredeneerd vanuit de belangen van de Nederlander, maar vanuit de stand van de peilingen: “Welke simplistische antwoorden scoren goed bij mijn potentiële achterban?” Deze cynische politiek biedt geen oplossingen voor ingewikkelde problemen; die worden doorgeschoven naar de naaste of verre toekomst.

Henk Vermeer

BBB’er Henk Vermeer speelt op een andere manier in op de onderbuikgevoelens van burgers als het gaat om Oekraïne en de energietransitie. Uit een interview in Tubantia in december bleek dat Vermeer allerlei ongegronde opvattingen aanhangt over de vermeende gevaren van grote windturbines voor de volksgezondheid. Er is geen wetenschappelijk bewijs voor deze ‘zorgen’, maar toch blijft Vermeer zich publiekelijk uitspreken tegen de plaatsing ervan. Zijn optreden als parlementariër op dit punt is Tweede Kamerlid-onwaardig. Hij heeft alle wetenschappelijke inzichten binnen handbereik om een rationele afweging te maken, maar kiest er bewust voor om af te gaan op ongefundeerde signalen afkomstig van bijvoorbeeld het klimaatsceptische ‘kennisinstituut’ Clintel.

Vermeer beweert niet expliciet dat klimaatverandering een hoax is, maar ziet via een omweg wel kansen om klimaatsceptische burgers aan zich te binden. Hierdoor manoeuvreert de BBB zich in een strategisch slimme positie: enerzijds kunnen ze niet direct worden beticht van klimaatontkenning, anderzijds blijven ze aantrekkelijk voor burgers die klimaatverandering als minder belangrijk beschouwen of er niet in ‘geloven’. Door deze strategie wordt de BBB door politicologen vaak geclassificeerd als een partij die balanceert tussen radicaal-rechts en populistisch rechts. Maar er deugt even weinig van als wat Wilders op X doet. Immers, deze onwetenschappelijke twijfelzaaierij maakt van de BBB een agropopulistische bijwagen van de PVV.

Op het Oekraïne-dossier zien we dat Vermeer exact dezelfde koers vaart. Begin deze maand stelde hij als buitenlandwoordvoerder ‘kritische Kamervragen’ over het feit dat Oekraïne voedsel en hulpgoederen zou hebben geleverd aan Syrië. Terwijl Nederland voor 12 miljard euro steun aan Oekraïne verstrekt, zou datzelfde land hulp verlenen aan een ander land. Dat kon toch niet: “Hoe moest dit aan de belastingbetaler worden uitgelegd?”, aldus Vermeer.

Wat er precies aan de belastingbetaler uitgelegd moest worden, had Vermeer zelf ook kunnen bedenken. Syrië was onder Assad een Russische marionettenstaat. Door het machtsvacuüm dat is ontstaan bij het verkruimelen van dit regime, heeft Oekraïne er belang bij in deze regio invloed te verwerven, zodat Syrië definitief uit de Russische invloedssfeer verdwijnt. Om goodwill te creëren bij het kersverse HTS-regime stuurde Oekraïne graan, afkomstig uit haar overvloedige voorraden (de ‘graanschuur van Europa’), met een waarde van slechts enkele tonnen euro’s. Daarnaast leverde Oekraïne drones uit de eigen drone-industrie, die sinds de Russische invasie snel is gegroeid. Het ging dus voornamelijk om goederen die ruim beschikbaar waren en niet om (militaire) goederen waar Oekraïne een zorgwekkend gebrek aan heeft.

Deze daad kan dan ook niet anders worden gezien als een slimme diplomatieke zet van Oekraïne, die bovendien in het belang is van Europa: door Syrië aan Europa te binden wordt de invloed van Iran en Rusland beperkt. Maar daar had Vermeer geen boodschap aan. Voor hem was het een uitgelezen kans om ‘de boze burger’ weer te mobiliseren. Met zijn ‘kritische Kamervragen’ wekte hij de suggestie dat Oekraïne Nederland oplicht en dat de steun wellicht minder kan, omdat Oekraïne haar geld en goederen zomaar over de wereld uitstrooit. Wat Vermeer doet is allesbehalve kritisch; het is puur cynisch. Vermeer offert namelijk het draagvlak voor essentiële onderwerpen, zoals de energietransitie en de oorlog in Oekraïne, op ten gunste van de media-aandacht voor de BBB.

Ketelmuziek BBB en PVV funest tijdens crisissituaties

Op korte termijn maak ik me geen grote zorgen over het stopzetten van de energietransitie of het afschalen van de steun aan Oekraïne, ondanks de kortzichtige uitspraken van Vermeer en Wilders. De afspraken in het Hoofdlijnenakkoord blijven denk ik (vooralsnog) overeind. Zo is vastgelegd dat alternatief beleid moet worden uitgerold als de klimaatdoelstellingen niet worden gehaald. Het probleem zit hem nu vooral in het feit dat Vermeer en Wilders het draagvlak voor deze langlopende dossiers.

Echt zorgwekkend wordt het wanneer een crisis zich voordoet op een van deze beleidsonderwerpen en er ad-hocbeleid nodig is dat buiten de kaders van het Hoofdlijnenakkoord valt. Neem bijvoorbeeld het stikstofdossier. Radicaalrechts heeft jarenlang geroepen dat alles anders kon en moest: stikstofrichtlijnen konden door de shredder, er moest ruimte komen voor meer dan een half miljoen vliegbewegingen, en de veestapel moest behouden blijven. Dit narratief heeft kiezers wijsgemaakt dat de stikstofproblematiek niet urgent is en dat drastische maatregelen overbodig zijn. Nu het stikstofdossier opnieuw crisisachtige proporties aanneemt, blijven oplossingen zoals het extensiveren van de veehouderij door radicaalrechts getaboeïseerd. De schuld wordt -vooral door woonminister Keijzer (BBB)- steevast gelegd bij ‘Brussel’, natuurorganisaties en rechters. Hierdoor blijft elke echte oplossing uit. Dat is ook heel logisch: als een crisis door regeringspartijen (ten dele) wordt ontkend, hoe kunnen zij die dan oplossen? Precies, dat kan niet.

Op een vergelijkbare wijze zie ik het risico van de regeringsverantwoordelijkheid van BBB en PVV op de beleidsdossiers klimaat en Oekraïne (vooral Oekraïne). Er is geen enkel scenario denkbaar waarin de PVV en in mindere mate BBB constructief zullen meedenken als bijvoorbeeld het Oekraïense front instort of als Nederland wordt gevraagd troepen te leveren om meer dan 1.000 kilometer aan grenzen te bewaken bij een wapenstilstand. Doordat deze partijen de ontwrichtende gevolgen van de oorlog structureel bagatelliseren, zullen zij crisissituaties niet als zodanig herkennen. Het gevolg? Geen middelen, geen oplossingen, geen daadkracht.

We moeten af van deze laffe politieke partijen die inspelen op de wensen en ongegronde sentimenten van kiezers. In plaats daarvan hebben we politici nodig die de harde, oncomfortabele waarheid durven te vertellen en helder maken wat er op het spel staat. Want als politici die verantwoordelijkheid niet nemen, krijgen burgers de rekening van de weggemoffelde crises op een later moment gepresenteerd. En die rekening zal dan aanzienlijk hoger uitvallen dan wanneer er tijdig en verantwoord wordt gehandeld.

Steun het anti-populistische geluid!

Wil je dit opiniërende platform maandelijks steunen met een bescheiden financiële bijdrage? Dat kan via deze link: Columns (stripe.com) Of steun het platform eenmalig met een bedrag naar keuze invullen: https://buy.stripe.com/00g176ce24rc3Cg3cc